Een tentoonstelling in een tijd van breuken
We leven in een tijd waarin het niet vanzelfsprekend is om hoopvol te blijven. Maatschappelijke waarden staan onder druk, expertise wordt in twijfel getrokken, en simplificatie krijgt vaak meer ruimte dan nuance.
Dat is precies waarom dit een moment is waarop ook musea naar zichzelf moeten kijken. Wat is een museum vandaag nog? En waarom doet het ertoe?
Meer dan een gebouw
Musea zijn meer dan gebouwen. Ze zijn plekken waar een samenleving haar geheugen bewaart, haar verbeelding onderzoekt en haar toekomst mee vormgeeft.
Maar dat geheugen is niet stabiel. Het wordt gevormd in een wereld die zelf voortdurend verschuift.
Sinds het einde van de Koude Oorlog heeft die wereld zich niet lineair ontwikkeld, maar in een opeenvolging van breukmomenten: van het optimisme na 1989, over de schok van 9/11 en de financiële crisis van 2008, tot de terugkeer van geopolitieke conflicten, de opkomst van populisme en de recente oorlogen in Oekraïne, Gaza en Iran. Wat ooit een tijdperk van openheid leek, is geleidelijk veranderd in een situatie van onzekerheid, confrontatie en herpositionering.
Het is binnen die historische dynamiek dat het M HKA de collectiepresentatie De toestand is vloeibaar ontwikkelde.
De tentoonstelling brengt een dertigtal sleutelwerken uit de collectie samen — van de jaren zestig tot vandaag — en plaatst ze in dialoog met internationale stemmen uit de collectie van de Vlaamse Gemeenschap. Het gaat om kunstenaars die in Vlaanderen leven en werken, of er op een betekenisvolle manier mee verbonden zijn.
Samen bieden deze werken een geconcentreerde blik op een periode waarin de rol van kunstenaars, de relatie tussen cultuur en samenleving, en de grenzen van kunst voortdurend worden bevraagd en hertekend.
Vijf invalshoeken vormen daarbij een leidraad — het politieke, het lichaam, het institutionele, beelddenken en engagement — niet als strikt afgebakende hoofdstukken, maar als overlappende manieren om naar dezelfde werkelijkheid te kijken.
Een toestand in beweging
Bij het begin wordt de bezoeker geconfronteerd met Tremor, Rumour, Hoover (2001) van Hüseyin Alptekin. Drie woorden vormen een keten: een gebeurtenis wordt een gerucht, een gerucht wordt een collectieve realiteit.
Het werk ontstond in de nasleep van een aardbeving, maar kan vandaag gelezen worden als een beeld van hoe informatie, angst en betekenis zich wereldwijd verspreiden — versneld, vervormd en vaak oncontroleerbaar.
Die logica van verschuiving keert terug in de titel van de tentoonstelling, ontleend aan Ayman Ramadan: The Situation Is Fluid. Een diplomatieke formulering die tegelijk betekenis suggereert en ontwijkt — en zo precies de ambiguïteit van onze tijd blootlegt.
Wat beide werken zichtbaar maken, is een overgang: van een wereld die dacht zichzelf te begrijpen, naar een wereld waarin zekerheden afbrokkelen en betekenissen voortdurend verschuiven.
Kijken in een tijd van breuklijnen
Die vijf invalshoeken — het politieke, het lichaam, het institutionele, beelddenken en engagement — maken zichtbaar hoe die breuklijnen zich in verschillende registers manifesteren.
In het politieke wordt duidelijk hoe beelden en ideologie met elkaar verweven zijn. Werken van Oksana Shachko en Cady Noland tonen hoe macht zich inschrijft in representatie — en hoe die representatie kan worden ondergraven.
Het lichaam verschijnt als een plek waar die spanningen tastbaar worden. In Rest Energy van Marina Abramović en Ulay wordt kwetsbaarheid letterlijk op scherp gesteld, terwijl Lili Dujourie en Nicola L. de verhouding tussen kijken, deelnemen en belichaamd ervaren herdenken.
De lijn van institutionele kritiek maakt zichtbaar dat ook het museum zelf geen neutrale ruimte is. Met Office Baroque vormt Gordon Matta-Clark een historisch kantelpunt dat tegelijk de basis van de M HKA-collectie markeert. Kunstenaars als Marcel Broodthaers en Taus Makhacheva stellen de vraag wie spreekt, en wie betekenis produceert.
Bij de beelddenkers wordt het beeld zelf problematisch. In het werk van Marlene Dumas en Luc Tuymans verschijnt schilderkunst als een vorm van denken die twijfel en ambiguïteit niet oplost, maar zichtbaar maakt.
In het luik engagement wordt de relatie met de wereld expliciet. Kunstenaars als Otobong Nkanga, Barbara Kruger en Andrea Fraser tonen hoe kunst zich verhoudt tot globalisering, media en macht — en hoe die relatie steeds conflictueuzer wordt.
De collectie als kompas
Wat deze werken verbindt, is niet één verhaal, maar een gedeelde conditie: ze ontstaan in een wereld waarin de grote narratieven van vooruitgang en stabiliteit onder druk staan.
De M HKA-collectie — opgebouwd sinds de jaren tachtig en geworteld in de naoorlogse avant-garde in Antwerpen — fungeert daarbij als een kompas, niet als een archief van zekerheden.
Ze maakt zichtbaar hoe kunstenaars reageren op verschuivende politieke, economische en culturele realiteiten — van de optimistische expansie van de late twintigste eeuw tot de meer gefragmenteerde en conflictuele wereld van vandaag.
Wat blijft
De toestand is vloeibaar toont geen stabiele wereld, maar een wereld in transitie. Van een moment van liberale euforie naar een tijd van crisis, confrontatie en systeemstrijd.
Maar net in die vloeibaarheid ligt ook een opdracht.
Een museum ontleent zijn betekenis niet aan de zekerheid van het moment, maar aan wat het kiest te bewaren, te onderzoeken en door te geven.
De tentoonstelling nodigt uit om die beweging niet alleen te observeren, maar ook te begrijpen — als deel van een geschiedenis die nog volop geschreven wordt.
Want wat vandaag vloeibaar is, bepaalt wat morgen vorm krijgt.
