Waarom de museale rol van het M HKA niet kan worden overgenomen
“Mocht het M HKA zijn museale rol verliezen, dan kan een andere instelling die rol opnemen.”
Het is een redenering die opduikt in het debat over de toekomst van het M HKA, maar ze vertrekt van een fundamentele misvatting. Alsof museale functies verplaatsbaar zijn, internationale legitimiteit overdraagbaar is, en een institutioneel ecosysteem eenvoudig kan worden besteld bij een andere organisatie. Dat is niet hoe musea functioneren.
Internationale legitimiteit is historisch opgebouwd, niet toewijsbaar
De internationale positie van het M HKA is het resultaat van decennialange relaties, opgebouwd via langdurige coproducties, wederkerige bruiklenen, gedeeld onderzoek, en herhaald institutioneel vertrouwen.
Dit soort legitimiteit kan niet versneld worden opgebouwd, kan niet beleidsmatig worden overgedragen, en kan niet simultaan door meerdere instellingen worden gedragen zonder verwatering.
Internationale musea werken met partners die ze kennen, die hun governance, ethiek en infrastructuur vertrouwen. Dat vertrouwen volgt niet automatisch uit een beleidsbeslissing elders.
Wanneer Vlaanderen het M HKA als museum verliest, ontstaat er geen onmiddellijke vervanging. Er ontstaat een leemte van jaren. Mogelijk decennia.
Een inhoudelijke rol die eigen is aan het M HKA
De rol van het M HKA is niet louter hedendaagse kunst tonen. Ze bestaat uit een unieke combinatie van functies: een internationale collectie met eigen genealogie, een sterke verankering in kunstenaarspraktijken, productie en onderzoek binnen een museaal kader, en een uitgesproken transversale werking (kunst, erfgoed, film, performance, stedelijke praktijken).
Die combinatie is instellingsspecifiek. Ze is gegroeid uit keuzes, mensen, conflicten, samenwerkingen en mislukkingen over tientallen jaren. Een andere instelling kan waardevol werk doen, maar kan niet inhoudelijk worden omgevormd tot het M HKA zonder zichzelf fundamenteel te veranderen.
Museale ecosystemen zijn niet schaalbaar op korte termijn
Zelfs als men zou willen investeren in een overname van de rol, botsen we op een eenvoudige realiteit: museale collecties verplaatsen zich niet, internationale partners heronderhandelen niet automatisch, en kunstenaars volgen geen beleidslogica, maar vertrouwen.
Het M HKA functioneert vandaag als een knooppunt in een netwerk. Wanneer dat knooppunt verdwijnt, herstructureert het netwerk zich niet vanzelf elders. Het valt deels uiteen. Dat proces is grotendeels onomkeerbaar.
Vlaanderen verliest pluraliteit, en boet in op efficiëntie
Het idee dat één instelling een andere kan vervangen, verengt het landschap. Vlaanderen heeft historisch gekozen voor meerdere museale stemmen, met verschillende profielen, collecties en internationale netwerken. Het verzwakken van het M HKA versterkt geen andere instelling. Het verarmt het geheel.
Het resultaat is geen efficiënter systeem, maar minder internationale slagkracht, minder inhoudelijke diversiteit, en een grotere kwetsbaarheid van het hele veld.
Dit kan niet snel, en niet zonder schade
Zelfs in het meest optimistische scenario vraagt het jaren om internationale museale gelijkwaardigheid op te bouwen, decennia om een vergelijkbaar ecosysteem te laten groeien, en is het verlies aan vertrouwen in de tussentijd reëel en blijvend. Beleidsmatig kan men structuren wijzigen, maar institutionele betekenis laat zich niet herprogrammeren.
Wat hier fundamenteel moet worden erkend, is de rol die het M HKA vandaag speelt. Die is eigen aan deze instelling, historisch gegroeid, en inhoudelijk onvervangbaar op korte én middellange termijn. Ze kan niet worden overgenomen zoals een dossier. Niet worden doorgeschoven zoals een bevoegdheid. Niet worden gerepliceerd door een andere instelling zonder het landschap fundamenteel te verarmen.
Als Vlaanderen het M HKA verliest als museum, verliest het geen gebouw, maar een unieke institutionele intelligentie – een infrastructuur van vertrouwen, kennis en internationale relaties – die niet opnieuw kan worden besteld.
