M HKA als stedelijk laboratorium voor welzijn: hoe een museum groeit samen met zijn partners, zijn buurt en zijn stad

In een tijd waarin musea wereldwijd zoeken naar manieren om hun maatschappelijke relevantie te verdiepen, heeft het M HKA in de zomer van 2025 een project gelanceerd dat niet alleen vernieuwend is in Vlaanderen, maar internationaal wordt gezien als een voorbeeld van hoe kunstinstellingen welzijn, ecologie en publieke ruimte kunnen herdenken.

Op het dak van het museum opende Zuiderdaken, een groene, eetbare ontmoetingsplek ontwikkeld in samenwerking met Volle Grond. Het project toont dat een museum niet alleen een plaats is waar kunst wordt getoond, maar een plek waar een stad groeit. Letterlijk, sociaal en ecologisch.

Een dak dat uitgroeit tot een stedelijke publieke ruimte

Wie het dak van het M HKA in 2025 bezocht, ontdekte geen klassieke museumsite, maar een groene oase midden in de stad: een innovatieve dakmoestuin met verticale teeltmuren, een waterpartij, een kweekserre en een open leeromgeving voor duurzame landbouw. De metamorfose is het resultaat van een nauwe samenwerking tussen het M HKA en Volle Grond, het team achter de dakboerderij op PAKT.

Wat begon als een experimentele samenwerking is uitgegroeid tot een structureel partnerschap waarin het museum fungeert als stedelijke infrastructuur voor ecologische verbeelding en praktijk. Zo biedt Zuiderdaken een toegankelijk traject waarin bewoners van Antwerpen, vaak ongeacht hun artistieke achtergrond, kunnen deelnemen aan een jaarprogramma rond stadslandbouw, begeleid door ervaren stadsboeren.

Dit maakt van het M HKA een plek waar burgers en gemeenschappen niet enkel toeschouwers zijn, maar actoren die kennis ontwikkelen, delen en toepassen.

Een baanbrekend watermanagementsysteem onder de tegels

Zuiderdaken onderscheidt zich vooral door het innovatieve watersysteem dat onder de terrastegels van het M HKA schuilgaat.

Onder het volledige dakterras is een ingenieus netwerk aangelegd dat:

• regenwater opvangt, buffert en herverdeelt,
• piekstromen afvlakt zodat het rioleringsnet ontlast wordt,
• irrigatie mogelijk maakt zonder extern waterverbruik,
• natuurlijke verdamping stimuleert en zo de stad afkoelt,
• en de planten een constante, duurzame waterstroom biedt.

Deze geïntegreerde aanpak maakt van Zuiderdaken een modelproject voor klimaatadaptieve stedelijke architectuur.

Kunst die wortelt in de stad: de oorsprong bij Antje Majewski

De voedingsbodem voor Zuiderdaken werd gelegd in 2024, toen kunstenaar Antje Majewski Superhost was van het M HKA. Haar project Apple. An Introduction (Over and over and once again) vormt een internationaal reizend ecosysteem op zich.

De thematiek is eenvoudig maar krachtig: appels. Maar de praktijk die Majewski daaromheen ontwikkelt, is allesbehalve gewoon. Over bijna tien jaar bouwde ze een wereldwijd netwerk van lokale gemeenschappen die samen nieuwe appelbomen aanplanten in hun steden: van Polen tot Duitsland, Zwitserland, Kazachstan en uiteindelijk Antwerpen.

Tijdens haar jaar in het M HKA bracht Majewski kunstenaars, pomologen, wetenschappers, bioboeren, activisten, scholen, brouwers, museummedewerkers en buurtbewoners samen in een reeks workshops, gesprekken en plantacties. Het museum werd zo een platform voor collectief leren en groeien, waarin artistieke praktijk en alledaagse kennisproductie in elkaar overvloeiden.

Precies deze logica,  een museum dat een proces opstart en vervolgens ruimte creëert voor een gemeenschap om het verder vorm te geven, is de kern van Zuiderdaken.

Een museum dat maatschappelijke ecosystemen activeert

Zuiderdaken staat symbool voor een structurele evolutie van het M HKA: van tentoonstellingshuis naar post-museum, een duurzaam en gedeeld ecosysteem waarin kunst, ecologie, stedelijkheid, onderzoek en gemeenschapsvorming samenkomen.

Het project verbindt kunstenaars met stadsboeren, activeert een buurt, stimuleert duurzame praktijken, geeft burgers concrete vaardigheden, creëert sociale cohesie op onverwachte plekken, en toont dat musea infrastructuur kunnen zijn voor het algemene welzijn.

Deze maatschappelijke rol is geen zijproject, maar een geïntegreerd onderdeel van hoe het M HKA zijn opdracht begrijpt: als een plek waar kunst niet losstaat van de samenleving, maar er actief in participeert.

Internationale pioniersrol

Internationaal krijgt het project aandacht omdat het aansluit bij een groeiende beweging waarin musea worden hergedefinieerd als infrastructuren voor zorg, commons en stedelijke vernieuwing. Maar Zuiderdaken onderscheidt zich op verschillende manieren:

• Het is geen “community garden”, maar een geïntegreerd samenwerkingsmodel tussen een museum, een stadslandbouworganisatie en burgers.
• Het dak is geen decor, maar een actieve leeromgeving, een proeftuin voor duurzame stedelijke modellen.
• Het project combineert artistiek onderzoek (Majewski), ecologische expertise (Volle Grond) en publieke toegankelijkheid (M HKA) tot een uniek stedelijk ecosysteem.

Deze hybride positie maakt Zuiderdaken tot een internationaal referentiepunt voor instellingen die zoeken naar manieren om kunst, ecologie en samenleving te verbinden.

Een nieuwe museale horizon

Zuiderdaken toont: een museum is geen afgesloten ruimte maar een publieke infrastructuur voor toekomstvorming. Het is een plek die nieuwe relaties, nieuwe kennis en nieuwe praktijken laat ontstaan.

In een tijd van klimaatuitdagingen, sociale fragmentatie en stedelijke druk is dit geen luxe, maar een noodzaak. Het M HKA laat zien hoe een museum kan bijdragen aan: stedelijk welzijn, groene infrastructuur, educatie, duurzame toekomstmodellen, en inclusieve gemeenschapstrajecten.

Het is precies dit soort werk dat aantoont dat het M HKA meer is dan een kunstinstelling: het is een ecosysteem, een laboratorium, en een publieke motor voor welzijn en verbeelding.